Kritisch Links

We leven in postutopische tijden. Het geloof in maatschappelijke verandering  is in diskrediet gebracht. Sterker nog – er wordt een causaal verband gesuggereerd tussen strijd voor fundamentele maatschappelijke verandering en geweld en dictatuur. De herinnering aan de Russische revolutie speelt een belangrijke rol in deze ontwikkeling. Oppervlakkig bekeken laat die revolutie immers zien dat revolutionaire overtuiging ontaardt in gruwelijkheden.

Deze maand is het negentig jaar geleden dat in Rusland de bolsjewieken aan de macht kwamen. Lang was  de Russische revolutie voor linkse mensen een belangrijk oriëntatiepunt; een bron van inspiratie; het bewijs dat mensen de wereld kunnen veranderen. Tegenwoordig dient de herinnering aan de revolutie voor het tegenovergestelde.

De geschiedenis is een arena van strijd. Decennia – en ook vandaag nog -werd door revolutionair socialisten gestreden tegen de stalinistische claim op de revolutie. Revolutionairen verdedigden de revolutie tegen de bureaucratie; tegen de massamoord op communisten die het niet met Stalin eens waren; tegen het terugdraaien van de belangrijkste verworvendheden van de revolutie; voor democratie.  De afgelopen decennia is de stalinistische visie op de Sowjet-Unie dominant gebleven. Dat komt de tegenstanders van de revolutie goed uit – het bewijst immers dat revolutie en dictatuur onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.
Dat is natuurlijk onzin. Juist omdat de geschiedenis een arena van strijd is hieronder het artikel van David Mandel, waarin hij de Russische revolutie verdedigt als iets waar we van kunnen leren. Terecht stelt Mandel dat we absoluut geen alternatief hebben dan op te blijven komen voor fundamentele socialistische verandering!

The October Revolution – Ninety Years After 

David Mandel, 10 October 2007

The October Revolution of 1917 was the most influential political event of the twentieth century. But since history is written by the victors, it is not well known that October was the opening shot of a vast and powerful challenge to capitalism that swept the industrial world and had echoes in the colonial countries. Between 1918 and 1921 union membership and days lost in strikes everywhere reached new heights, while the ranks of the revolutionary wing of the socialist movement swelled.

Revolutions, in which the working class was the moving force, occurred in Germany, Austria, Hungary and Finland. Revolutionary situations (that is, the real, immediate potential of revolution) arose in Italy and parts of France and Poland. In a memorandum to the Paris Peace Conference in 1919, the British Prime Minister wrote: “The whole of Europe is in a revolutionary mood. The workers have a deep feeling of dissatisfaction with conditions of life as they existed before the war; they are full of anger and indignation. The whole of the existing social, political and economic order is being called into question by the mass of people from one end of Europe to the other.”

The wave of unrest did not bypass North America either. Canada experienced a massive strike wave in 1919-1920, including several city-wide general strikes. Most of the strikers went out in solidarity with other workers, a sure sign of radicalization. The Prime Minister of the day, Robert Borden, later recalled: “In some cities there was a deliberate attempt to overthrow the existing organization of the Government and to supersede it by crude, fantastic methods founded upon absurd conceptions of what had been accomplished in Russia. It became necessary in some communities to repress revolutionary methods with a stern hand, and from this I did not shrink.” The Winnipeg general strike became a small-scale civil war, with the federal government arming a bourgeois militia after the police joined the strikers. Indeed, the need to contain and subvert labour was one of the government’s motives in establishing the RCMP in that same period. It was felt that municipal and regional poli! ce on their own were not up to the job.

In the U.S. union membership doubled to five million in the period 1916-1920. In 1919, over four million workers, an incredible 20 per cent of the labour force, struck. That same year 365,000 steelworkers staged the biggest strike the U.S. had ever seen, and a general strike shut down Seattle.

But everywhere, except in Russia, the revolutionary wave was beaten back. This failure was at the root of the subsequent rise of fascism (an anti-worker, anti-socialist movement that everywhere enjoyed the sympathy of the bourgeoisie, and often its material support) as well as of Stalinist totalitarianism. Rosa Luxemburg, leader of Germany’s revolutionary socialists, assassinated in January 1919 by proto-fascist troops, correctly assessed the alternatives that faced humanity as “socialism or barbarism.”

But if the relation between the failure of the revolutionary wave in the West and the rise of fascism is quite clear, the link with the rise of Stalinism is less well understood.

Russia had two revolutions in 1917, one in February and the other in October. In overthrowing the monarchy and its totalitarian regime in February 1917, the popular masses had no intention of challenging capitalism. This explains why they allowed the liberals, the main party of the propertied classes (that is, the capitalists and nobility), to form the provisional government. The workers’ and peasants’ goals were: a democratic republic, agrarian reform (confiscation of the aristocracy’s land and its free distribution to the peasants), renunciation of the Russia’s imperialist war aims in favour of an active, democratic peace policy, and the eight-hour workday.

The various socialist parties, including a majority of Bolsheviks, supported the liberal government. However, Lenin’s return to Russia at the start of April soon turned the Bolshevik party around. If he was able to do this so quickly, it was because the party’s overwhelmingly working-class rank and file and middle-level leadership had long since concluded from past experience that the propertied classes were opposed to democracy and strongly supported Russian imperialism. According to this view, which the Bolshevik leadership temporarily abandoned in the euphoric days of apparent national unity that followed the February revolution, the revolution could win only if it was led by a government of workers and peasants and in opposition to the propertied classes.

What really was new in Lenin’s position in April 1917 (summarized in his famous “April Theses”), at least as far as the Bolsheviks were concerned, was that he now called for a socialist revolution in Russia. He had arrived at this position sometime in 1915, based on his analysis of the world war and the possibilities for revolution that it opened in the warring countries. But in fact, Trotsky, among others on the left wing of Russian socialism, had even earlier concluded a revolution in Russia, whatever its initial goals, could only win if it overthrew capitalism.

From the end of April 1917, the Bolsheviks called for the formation of a government of soviets, councils which the workers and soldiers (the latter being overwhelmingly peasants) had elected in the course of the February Revolution. This would be an exclusively popular government that disenfranchised the propertied classes. This position at first received little popular support. It was seen as unnecessarily alienating the propertied classes, who in February seemed to have rallied to the revolution. It would provoke a civil war that no one wanted. (Petrograd’s metalworkers, the radical core of the labour movement, were a notable exception. Here, in Russia’s capital, some district soviets demanded soviet power during the February Revolution itself.)

But after eight months of inaction and sabotage on the part of the liberal government and in face of the growing threat of a counterrevolutionary military coup aided by a lockout by the industrialists, the correctness of the Bolshevik position became evident to the popular masses. Everywhere they demanded the immediate transfer of power to the soviets. This was done on October 25, or November 7 by the Western Julian calendar, with a minimum of bloodshed.

From that point of view, the October Revolution should be seen as an act of defence of the democratic revolution of February against the immediate threat of counter-revolution. But since this second revolution was directed against the propertied classes, it necessarily unleashed an anti-capitalist dynamic. At the same time, October was more than merely an act of defence. The soviets took power in the hope of inspiring the popular classes in the West to follow Russia’s example. This was not simply an expression of internationalist idealism. It was seen as a fundamental condition of the revolution’s survival.

As Marxists, the Bolsheviks considered that Russia, a very poor, mostly peasant country, lacked the material and political conditions for socialism. Russia needed the support of developed socialist countries in the West to carry through a socialist transformation. But there were other, much more immediate problems that could not find their solution without the support of revolutions in the West. To begin with, the capitalist states would never accept a socialist revolution in Russia. And, in fact, all the industrial countries (and some non-industrial) sent troops against the soviets and/or financed the indigenous counter-revolutionary forces. They also erected an economic and diplomatic blockade against the soviet state.

The other immediate problem was the peasantry, about 85 per cent of the population. The peasants would support the Bolsheviks insofar as they carried out the land reform and took Russia out of the imperialist war, but as a class (especially their better-off and intermediary elements, the latter forming the majority), they were not spontaneously collectivist. Once the land was distributed, they would turn against the workers, who would be forced to adopt collectivist measures to defend the revolution and to ensure their own physical survival.

This analysis was not limited to the top Bolshevik leadership. It was broadly shared by the worker masses, who reacted strongly to the ups and downs of the class struggle in the West. The Mensheviks, who as “orthodox Marxists” had initially refused to support the October Revolution because Russia lacked the conditions for socialism, shared this analysis too. That is why the majority of the party finally rallied to soviet power once the German revolution broke out in December 1918: revolution in the West had made the October Revolution viable.

Against all expectation, Russia’s revolution, which had to organize an army from scratch even as the economy collapsed, survived the onslaught of the capitalist world despite its isolation. This was made possible in large part by the labour upsurge in the West, which limited the imperialist states’ capacity to intervene militarily. As one historian explained, “The statesmen in Paris were sitting on a thin crust of solid ground, beneath which volcanic forces of social upheaval were seething… So there was one absolutely convincing reason why Allied powers could not fulfill the hopes of White Russians and intervene with large numbers of troops: no reliable troops were available. It was the general opinion of leading statesmen and soldiers alike that the attempt to send large numbers of soldiers to Russia would probably end in mutiny.”

In response to Winston Churchill’s urging to send more troops, the British Prime Minister replied that “If Great Britain undertakes military action against the Bolsheviks, Great Britain herself will become Bolshevik and we will have soviets in London.” This might have exaggerated the immediate threat, but the port workers’ refusal to load arms, the mass demonstrations across the country, the immediate threat of a general strike, and the hint of even more decisive action — 350 local labour councils had been established and awaited only the signal — kept Britain from large-scale intervention alongside France on behalf of the invading Poles in the August 1920. This selfless action by the Labour Party, quite out of character for its generally reformist leadership, is a measure of the times. And it made a direct contribution to the revolution’s survival.

The revolution also withstood the hostility of the peasantry, alienated by the Soviet government’s grain monopoly and its policy of requisitioning agricultural surpluses and much that was not surplus. But the peasants also understood that the Bolsheviks were the only force capable of organizing victory over the counterrevolution, which would have drowned the agrarian reform in a sea of peasant blood. For example, a major peasant uprising broke out in the central Volga region in the spring of 1919. A few months later White general Denikin launched a major offensive from the south, counting on the support of the peasants. For the Bolsheviks, this was one of the most desperate moments of the civil war. They tried everything, including repression, propaganda, tax breaks for middle peasants, amnesty for the participants in the revolt. Nothing worked. But the shift came only when Denikin’s army drew close to Moscow and peasants saw the that the landlords’ return as an tangible and! immediate threat. At that moment, the insurrection simply died out on its own, and almost a million peasant deserters voluntarily rejoined the ranks of the Red Army.

But the Soviet victory, after three years of civil war and foreign intervention came at a terrible price: millions dead, mostly from hunger and disease; a devastated economy; a working class, the moving force of the revolutionary movement, bled white and scattered. Along with the revolution’s isolation, this was the socio-political terrain out of which the bureaucratic dictatorship grew and consolidated itself in subsequent years. That is why Stalin, defying Marxist analysis, declared in 1924 that Russia could indeed build socialism in isolation. Among other things, this “theory” served as justification for the subordination of foreign Communist parties to the interests of the Russian bureaucratic elite, a policy that called on these parties to abandon the goal of socialist revolution. The bureaucratic regime, that would soon crush its own working class under the heel of its repressive machine and that would keep it atomized for the next six decades, was not only not interes! ted in revolutions abroad, especially in the developed capitalist countries, but felt directly threatened by them.

Explaining the demand of the factory committees in the spring of 1918 to nationalize the factories – a measure that had not been foreseen by the Bolsheviks in October 1917 — an activist explained:

The conditions were such that the factory committees took full control of the enterprises. This was the result of the entire development of our revolution, the inevitable result of the unfolding class struggle. The proletariat did not advance toward it so much as circumstances led it. It simply had to do that which in the given situation it could not refuse to do.

And as terrible as that may seem to many, it means the complete removal of the capitalists from running the economy. Yes, it means “socialist experiments”, as our opponents mockingly say… Yes, we have to say it: that which the working class of Russia has to do is the removal of capitalism and the rebuilding of our economy on a new socialist basis. This is no “fantastic theory” nor “free will” – we simply have no choice. And since it is being done by the working class and the capitalists are pushed aside in the course of the revolutionary struggle, it must be socialist regulation….

Will it be another Paris Commune or will it lead to world socialism – that depends on international circumstances. But we have absolutely no other alternative.

Even ninety years later, it is too early to draw up a definitive balance sheet of the October Revolution from a socialist perspective. But today, when nothing seems to remain of that revolution (only time will tell if that is an illusion), one can at least say: “With their backs to the wall, they dared.” The Russian workers launched a bold counter-offensive that held out the chance of victory, rather than opting for impotent defensive tactics that promised certain defeat. Today, when the very survival of humanity is at stake, this is surely something workers can learn from the October Revolution.

Special to Canadian Dimension Magazine, October 10, 2007

Niet voor mensen die niet tegen vloeken kunnen…

Zes jaar sarcasme: GYWO

Er valt volgend weekend wat te beleven. Grenzeloos – hét tijdschrift en webzine voor radicale en socialistische politiek – organiseert op 3 en 4 november een ‘herfstweekend aan zee’ onder de leus: ‘Dromen van socialisme in de 21e eeuw: feministisch, groen en internationaal’. Met onder andere een debat tussen Alain Krivine – oudgediende van mei ‘68 in Parijs en actief in Frans revolutionair links – en landelijk secretaris van de SP Hans van Heijningen onder de illustere titel:  ’De macht grijpen om de wereld te veranderen’.

Op het programma staat ook:

Feminisme en seks in de bimbocultuur, een workshop van beeldend kunstenaar Lieke Peeters

De wereld veranderen in plaats van het klimaat, met Mathias Lievens van ecosocialisme.be

Lezingen en discussies over de strijd voor een ander Europa en internationaal links, met Willem Bos van Ander Europa en Alda Sousa van het Portugeze Links Blok

Vertoning van de film Matzpen, over de antizionistische beweging in Israël

Er is nog plek op het herfstweekend. Lees alles over het programma en geef je op.

In Grenzeloos verschijnt binnenkort onderstaand artikel dat ik schreef naar aanleiding van het vijftiende SP-congres eind november. Het stuk bestaat uit twee delen: om te beginnen een stuk dat ingaat op vragen die voorliggen tijdens het vijftiende congres en aansluitend in het verlengde daarvan een artikel dat de betekenis van de SP in de recente geschiedenis probeert te begrijpen. (Paul Mepschen)

SP: de tegenbeweging versterken

Het vijftiende congres van de SP eind november vindt plaats in turbulente tijden. De SP staat na de enorme electorale slag van een jaar geleden op een kruispunt: ontwikkelt de partij zich tot een onder strijdbare werknemers en activisten gewortelde, pluralistische actiepartij of tot een gewone sociaaldemocratische bestuurderspartij? De fundamenten van beide ontwikkelingen zijn aanwezig. Het komt erop aan luid en duidelijk te kiezen voor optie nummer één.

Hoe zeer de media ook moeite doen een beeld neer te zetten van een SP in diepe crisis, de affaires van deze zomer rechtvaardigen dit niet. En dat is maar goed ook, want de SP staat voor veel hetere vuren. De belangrijkste discussies binnen de SP gaan niet over de positie van politici als Duzgun Yildirim maar over de hoeveelheid ruimte en macht van gewone SP’ers tegenover de politici in parlement en gemeenteraden. Wie een serieuze discussie wil over democratie binnen de SP, concentreert zich op de vraag hoe de basis van de partij versterkt kan worden en de partij beter kan wortelen in de belangrijkste sociale bewegingen en onder actieve mensen.

Slag om links
Terecht werd na de verkiezingen van november vorig jaar in dit blad en op de website van Grenzeloos gesteld: ‘de slag om het socialisme in Nederland is begonnen’ (zie bijvoorbeeld het artikel van Koen Haegens en Leo de Kleijn. De enorme verkiezingsoverwinning van de SP in november 2006 markeerde een belangrijke stap in de afbraak van de positie van de PvdA als de dominante linkse kracht in Nederland. De vanzelfsprekende positie van de PvdA – als de belangrijkste politieke uitdrukking van het linkse hervormingsstreven – werd betwist. Decennialang was de PvdA oppermachtig binnen Nederlands links. Zowel de top en de basis van de vakbeweging en de belangrijkste sociale bewegingen in het land bestonden grotendeels uit aanhangers van de PvdA. Partijen, stromingen en bewegingen die een linkse alternatief voor de PvdA wilden waren gedoemd tot een rol in de marge. Als principiële getuigenispartijen of als machteloze oppositieclub met maar één doel: de PvdA van links aanvallen en zo bij de les houden. Met de doorbraak van de SP veranderde de relatie tussen de traditionele sociaal-democratie (PvdA) en de beweging links daarvan fundamenteel.

Kruispunt
De SP werd groot door op een consequent verzet tegen marktwerking, privatisering en afbraak van sociale voorzieningen. De SP was, in andere woorden, de politieke uitdrukking van de weerstand tegen het neoliberalisme (zie kader hieronder). Het probleem waar de SP voor staat is dat de grote electorale steun voor de partij in geen verhouding staat tot de kracht van sociale bewegingen en de mate van politieke activiteit onder mensen. Zeker, het totale gebrek aan sociale strijd is verdwenen. De tijd van volledige passiviteit is voorbij. Dat bewijst de strijd van bewoners in de oude wijken van veel steden tegen de aanval op de sociale woningbouw: de onbesuisde en idiote sloop van prima betaalbare woningen. Ook het verzet tegen de marktwerking in de thuiszorg en de boosheid onder werknemers over de plannen van Donner met het ontslagrecht getuige daarvan. Neoliberaal beleid kan op verzet rekenen, ook in Nederland. Maar dat verzet blijft zwak. En dat vormt een belangrijke uitdaging voor de SP.

De taak waar de SP voor staat is de opbouw van een links alternatief in Nederland, van een tegenmacht tegen het neoliberalisme. En dat betekent veel meer dan de opbouw van de SP alleen. De SP moet zich ervan bewust zijn dat ze het alleen niet redt. Zowel een eenzijdige nadruk op de eigen partijopbouw – ‘als het met de SP goed gaat gaat het goed met de beweging’ – als een parlementaristische benadering liggen op de loer. Daarom is het vijftiende partijcongres, waar SP’ers met elkaar in debat gaan over de taken van de partij, zo belangrijk.

De basis versterken
De SP moet er alles aan doen om de basis van de partij – de positie van de duizenden actieve leden – te versterken. Er zijn in aanloop naar het congres vanuit verschillende hoeken van de partij voorstellen gedaan voor ledenwerkgroepen. Groepen SP’ers die actief zijn in bijvoorbeeld de vakbeweging; in internationale solidariteit; in de milieubeweging moeten gezamenlijk werken aan versterking van hun politieke werk en aan de uitbouw van ideeën en alternatieven. Werkgroepen kunnen ook een rol spelen in het versterken van de zichtbaarheid van de partij op specifieke thema’s. En ze hebben bovendien een scholende functie.

Themawerkgroepen als deze bieden bovendien een tegenwicht tegen de praktijk in de partij dat de ontwikkeling van ideeën vooral op of rond de Tweede Kamerfractie plaatsvindt. Zoals Leo de Kleijn stelde: ‘Het probleem is dat ook in de SP het politieke gewicht van de Tweede Kamerfractie en de gemeenteraadsfracties steeds sterker begint door te wegen. ’ Dat een van de argumenten tegen themawerkgroepen in de partij is dat de Tweede Kamerleden op die thema’s vaak al genoeg weten van het onderwerp, laat zien dat wat De Kleijn zegt buitengewoon relevant is. Tegenwicht is hard nodig. SP’ers moeten in staat worden gesteld zich binnen de partij te organiseren op basis van hun specifieke kennis, activiteit of beiden. De SP heeft mensen nodig – denkers en doeners – die ideeën ontwikkelen, alternatieven uitwerken en daarmee aan de slag gaan. De thema’s liggen voor het oprapen: globalisering en internationale verhoudingen; een ander Europa; radicale democratie; democratisering van de economie; emancipatie; de strijd van migranten. De SP moet van een defensieve partij – die zich richt op verdediging van de samenleving tegen de neoliberale afbraak – een offensieve partij worden die zelf alternatieven voor het kapitalisme naar voren schuift, bediscussieert en ontwikkelt.

Een pluralistische partij
De SP kan en moet juist nu kiezen om een partij op te bouwen waarin strijdbare linkse mensen in al hun diversiteit zich thuis voelen. De samenleving is voortdurend in verandering; in de SP moet je dat terugzien. Diversiteit is een wezenskenmerk van een moderne socialistische stroming. Dat betekent onder andere dat de SP een duidelijker en meer uitgesproken antiracistisch profiel nodig heeft. De SP moet dé partij zijn die voorop loopt in de strijd tegen Wilders , Verdonk en andere islam haters. Een keertje iets terugzeggen zoals Marijnissen onlangs in de Tweede Kamer deed is niet genoeg. Een consequente politiek die duidelijk maakt dat de SP aan de kant van migranten staat is nodig. De voorstellen voor de oprichting van een migrantenwerkgroep en het uitwerken van een socialistische visie op emancipatie en integratie zijn dan ook heel goed.

Diversiteit betekent ook: ruimte voor vrouwen en homo’s, lesbo’s, biseksuelen en transgenders in de partij; meer profilering op feministische thema’s en de strijd voor homo-emancipatie. Tenslotte is werken aan een internationalistisch profiel belangrijk, omdat daaruit blijkt dat de SP zich niet bang achter de voordeur schuilhoudt uit angst voor de globalisering, maar de strijd aangaat voor een andere globalisering, sociaal en ecologisch verantwoord.

Utopisch
De gevolgen van de neoliberale aanvallen van de afgelopen dertig jaar zijn groot. De Amerikaanse marxist Fredric Jameson wees op het verdwijnen van de utopische verbeelding, van het geloof in een andere samenleving. Naomi Klein wijst daar in haar nieuwste boek ook op: de opkomst van het neoliberalisme ging hand in hand met een ideologie van het ‘einde van de geschiedenis’. De idee van een alternatief voor de kapitalistische wereldorde moet van de grond af weer opgebouwd worden. Dat gebeurt ook, bijvoorbeeld in de globaliseringsbeweging.

De SP heeft in Nederland een rol van betekenis te spelen in het doen herleven van de hoop. Die rol moet de partij ook heel bewust oppakken. Het is de vraag of de stapjes richting een ‘realokoers’ in de aanloop naar de verkiezingen van vorig jaar zo verstandig waren. Bij verkiezingen gaat het er voor socialisten niet alleen om wat een partij in vier jaar wil bereiken. Het gaat er ook om bij mensen de kiem te leggen van de droom van een ander soort samenleving. Deze tijd leent zich daar voor. De Nederlandse ‘arbeidersklasse’ bevindt zich – anders dan bijvoorbeeld in de jaren vijftig – niet onder het gehoor van de traditionele sociaaldemocratie. Sterker nog, het is gemeengoed dat mensen ideologisch op drift zijn. De SP staat voor de uitdaging mensen te winnen voor het utopische project dat de strijd voor een 21e eeuws socialisme is.

Een van de opvallende zaken in de inleiding van de congrestekst Fundamenten Versterken is de opmerking dat de SP zich moet voorbereiden op bestuursverantwoordelijkheid. Misschien zou het goed zijn die mogelijke regeringsverantwoordelijkheid nu buiten de discussie te houden. Het belangrijkste doel is niet de SP regierungsfähig te maken voor PvdA en CDA, maar linkse tegenmacht opbouwen en zoveel mogelijk mensen achter een echt alternatief voor de neoliberale afbraak te krijgen.

De SP tegen het neoliberalisme

De opkomst van de SP heeft alles te maken met de evolutie van de PvdA van een sociaal-democratische naar een sociaal-neoliberale partij. Met andere woorden, met de knieval van de PvdA voor een neoliberale economische politiek. Het nieuwe boek van globaliseringsactiviste Naomi Klein (De Shock Doctrine) biedt een grondig historisch overzicht van de gruwelijke en succesvolle geschiedenis van het neoliberale model. Klein beschrijft hoe het neoliberalisme krachtiger werd en de wereld veroverde door een politiek van keiharde aanvallen op vakbonden en linkse activisten en het breken van de macht van de arbeidersbeweging. In Latijns-Amerika gebeurde dat vanaf de jaren zestig door militaire regimes die met steun van de CIA de macht grepen en door middel van terreur iedere oppositie tegen neoliberale hervormingen de kop indrukten. De militairen rekende op ingenieuze en uiterst gruwelijke wijze af met het georganiseerde verzet tegen de privatiseringen; de afbraak van sociale zekerheid en de rechten van werknemers; en het opleggen van het primaat van de markt in alle publieke sectoren – de kern van een neoliberale economische politiek.Klein laat ook zien dat marteling een centrale rol speelde in die vroege geschiedenis van het neoliberalisme. En niet alleen de economen die in landen als Argentinië, Brazilië en Chili een keihard economisch model oplegden waren in de VS getraind. Ook de folteraars die het verzet tegen het neoliberalisme moesten breken werden getraind door de CIA.Het neoliberalisme dat in Latijns Amerika de harten en geesten van de mensen probeerde kapot te maken kreeg in de ‘westerse’ wereld vaste voet aan de grond met het aan de macht komen van Margareth Thatcher in Groot-Britannië, Reagan in de VS en Lubbers in Nederland. De neoliberale politiek was het antwoord op de economische crisis van midden jaren zeventig die het begin van een periode van neergang en stagnatie markeerde, een zogenaamde ‘neergaande lange golf in de economie’. Het neoliberale antwoord was: loonmatiging; stevige bezuinigingen op de sociale zekerheid; vergaande marktwerking in de publieke sector. De macht van de vakbeweging moest worden gebroken. Grote privatiseringen en de afbraak van de verzorgingsstaat waren het gevolg. De positie van werknemers stond onder druk.

De neoliberale agenda domineert politiek en economie tot op de dag van vandaag. De marktwerking in de zorg; de aanval op het ontslagrecht – het komt allemaal uit de koker van het neoliberalisme. Die politiek is door de PvdA eigenlijk vanaf het allereerste moment geaccepteerd. Anders dan enkele sociaal-democratische partijen in andere Europese landen ging de top van de PvdA mee met de neoliberale bezuinigingsdrang. Het toppunt werd bereikt in de tijd dat Wim Kok, de voormalige vakbondsman die overtuigd neoliberaal werd, de partij leidde. Tijdens de periode als minister van Financiën tussen 1989 en 1994 en daarna als premier van twee Paarse kabinetten behoorden Kok en zijn PvdA tot de architecten van de neoliberale revolutie in Nederland. En overigens niet alleen in Nederland. Naomi Klein beschrijft bijvoorbeeld hoe Kok als minister van financiën in 1992 haarfijn aan Nelson Mandela uitlegde dat iets anders dan een neoliberale ontwikkeling voor Zuid-Afrika ondenkbaar was: ‘We leven in de tijd van globalisering. U kunt niet zomaar uw gang gaan’ was de strekking van zijn woorden. De neoliberale bekering van de PvdA – een diep verraad jegens de eigen achterban – opende de weg voor de opkomst van de SP. De SP is groot geworden als de stem van het verzet tegen het neoliberalisme. Na jarenlang geduldig werken in die steden en plaatsen waar zowel de PvdA als de CPN (de communistische partij die later opging in GroenLinks) weinig invloed hadden, brak de SP in 1994 electoraal door. Dat gebeurde nadat de PvdA haar ‘ideologische veren’ definitief had afgeschut en het neoliberalisme omhelst en de CPN haar grip op het meest radicale en bewuste deel van de arbeidersbeweging al een tijd kwijt was. De SP werd in toenemende mate het gezicht van een anti-neoliberaal sentiment. Meer dan GroenLinks waren Jan Marijnissen en de SP in staat aansluiting te vinden bij ‘gewone mensen’ – de SP wist een brug te slaan tussen de wil de wereld te veranderen en de dagelijkse belangen van mensen.

The Daily Show met john Stewart is een van de grappigste tv-programma’s die ik ken. En het is ook van de beste Amerikaanse nieuwsprogramma’s volgens mij. Go figure… Maar John Stewart kan ook (een beetje) serieus zijn, zoals te zien is in dit korte interview met de Boliviaanse president Evo Morales.

Klik

Verleden donderdag sprak Naomi Klein in een uitverkocht Felix Meritis over haar nieuwste boek, ‘The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism’, in het Nederlands vertaald als ‘De shockdoctrine: de opkomst van het rampenkapitalisme’. In haar boek trekt Klein een parallel tussen het gebruik van (psychische en/of fysieke) ’shocks’ gebruikt door ondervragers om de wil van hun gevangenen te breken en hoe allerhande crises door machthebbers gebruikt zijn om een neoliberaal programma – privatisering van overheidsdiensten, deregulisering van de arbeidsmarkt, een kleine overheid – uit te kunnen voeren. Crisistijden lenen zich uitstekend voor het uitvoeren van neoliberale hervormingen, zo betoogde Klein, omdat de bevolking dan gedesoriënteerd is en niet in staat effectief verzet te bieden.

Klein’s benadering is interessant omdat het belang van politieke beslissingen wordt benadrukt. Neoliberalisme is helemaal niets onvermijdelijk maar een keuze, een keuze voor een bepaald economisch en politiek programma. Vooral in kringen van voormalige sociaal-democraten wordt vaak gezegd dat neoliberalisme onvermijdelijk is en we ‘mee moeten doen om de schade te beperken’. Voor de PvdA is deze houding zo’n beetje het volledige programma dezer dagen. Klein wijst er echter dat neoliberalisme geen onvermijdelijk natuurverschijnsel is. Machthebbers hebben vaak geweld gebruikt om dit programma door te drukken. Het klassieke voorbeeld is Chili waar na de militaire coup tegen de socialistische president Allende de junta van Pinochet als een van de eerste landen ter wereld een neoliberaal beleid uitvoerde, daarbij persoonlijk geadviseerd door de ideologische goeroe van neoliberalisme, Milton Friedman, en zijn discipelen, de zogenaamde Chicago-boys. Dat laat wel zien wat voor Friedman vrijheid betekende. Een echte liberaal zou zich dood schamen met zo iemand in een adem genoemd te worden.

Andere voorbeelden; Margater Thatcher die dankzij de Falklandsoorlog haar kansen in de verkiezingspolls kon keren en daardoor sterk genoeg stond om haar afbraakbeleid uit te voeren. Rusland, waar na de implosie van de Sovjet-Unie tientallen mensen gedood werden toen Jeltsin tanks inzette tegen het parlement dat weigerde zijn economische hervormingen goed te keuren. Democratie is allemaal leuk en aardig, maar dan moeten natuurlijk wel de ‘juiste’ beslissingen genomen worden. Jeltsin’s visie van democratie stemde aardig overeen met die van Nobelprijs voor de vrede winnaar (waarom gaat dat ding toch zo vaak naar misdadigers?) en Amerikaanse minister voor buitenlandse zaken Henry kissinger die over Chili verklaarde dat de VS niet kan toestaan dat een land ‘marxistisch word alleen vanwege de stomme keuzes van de bevolking’. Neoliberalisme is een inherent anti-democratische gedachtengoed; in bijna geen geval zijn mensen namelijk bereid om zomaar een economische programma toe te staan dat alles tot koopwaar en onze levens ondergeschikt maakt aan de grillen van de markt. Daarom wordt er gebruik gemaakt van coups, verwarring, chantage.

Het meest recent voorbeeld is Irak; eerst onderworpen aan militaire shock & awe en toen aan economisch schoktherapie. De vertegenwoordigers van multinationals leverden hun verlanglijstjes in bij de Amerikaanse consul Bremer en kregen wat ze wilden. Alles wat er lost en vast in het land werd geprivatiseerd – de olie voorop, er werd een vlaktaks ingevoerd (in de meeste landen een nog niet gerealiseerde droom van neoliberalen), buitenlandse ondernemingen mochten 100% eigenaar zijn van Irakese firma’s. En tegelijkertijd werden bijvoorbeeld de oude anti-vakbondswetten van Saddam Hussein in stand gehouden. Naomi Klein: ‘Iraq was first bombed, then robbed’

In ieder geval, Irak werd als bekend geen neoliberaal succesverhaal. Toen het de Irakezen duidelijk werd dat de Amerikanen en hun bondgenoten van plan waren te blijven en zagen hoe ondertussen hun land leeg geroofd kwam het verzet hiertegen op. Niet alleen militair maar ook door middel van demonstraties, het organiseren van vakbonden, stakingen etc. Naomi Klein was in Irak toen Bremer daar de scepter zwaaide en Abu Graihb aan het licht kwam. Deze gebeurtenissen gaven haar het idee een boek te schrijven over het gebruik van ’shocks’ in de geschiedenis van neoliberalisme.
Een interessante opmerking van Klein was dat het juist het internationale isolement van Irak onder Saddam Hussein was dat later een drempel creëerde voor het opleggen van neoliberalisme: door dit isolement was de bevolking gevrijwaard van de jarenlange, systematische propaganda voor neoliberalisme.

Naomi Klein’s presentatie was prikkelend. Toch blijven er wel vragen over. Het meest opvallende vond ik haar matter of fact verklaring dat mensen nu eenmaal van nature de voorkeur geven aan een gemengde economie, een combinatie van een sterke overheidssector en een privé-sector dus. Dat dit het verlangen van veel mensen is klopt denk ik; mensen willen enerzijds enige bescherming en zaken als gezondheidszorg liever niet uitleveren aan de vrije markt, anderzijds is het aantal mensen die nog hoopt op, en gelooft in, een niet-kapitalistische samenleving na de mislukkingen en nederlagen van de vorige eeuw erg gekrompen. Maar betekent dit dat we ons dan daar maar bij neer moeten leggen?

En belangrijker nog, is zo’n gemengde economie op wereldschaal wel een uitvoerbaar streven? Per slot van rekening is dit alternatief ook geprobeerd en grotendeels mislukt. Thatcher draaide de verworvenheden van de Britse Labour Party voor een groot deel de nek om, in Japan – waar in economisch opzicht de staat een grotere rol speelde dan in veel landen die geregeerd worden door sociaal-democraten is de privatiseringswoede ook toegeslagen, in het voormalige sociaal-democratische paradepaardje Denemarken laat de neoliberale druk zich ook voelen – begin oktober gingen meer dan 100.000 mensen de straat op om te protesteren tegen de voorgenomen privatiseringen. Kortom, ook als een soort sociaal-democratische gemengde economie op de middellange termijn misschien het hoogst haalbare, hoe voorkomen we dan dat deze verworvenheden opnieuw worden teruggedraaid? En is zo’n gemengde economie überhaupt een optie voor landen in de Derde Wereld die economisch afhankelijk zijn van de export en westerse bedrijven?

Door zo de nadruk te leggen op de keuze die elites maken voor neoliberalisme stapte Naomi Klein mijns inziens wat al te makkelijk over de oorzaken er van heen. Neoliberalisme als doctrine vond pas een gehoor toen in de jaren zeventig de na-oorlogse economische bloei stokte bijvoorbeeld. En vooral voor landen in de Derde Wereld is het uitvoeren van een neoliberaal beleid niet slechts een keuze van de regering maar ook een koers opgelegd door instanties als de Wereldbank en de WTO. Vragen, vragen. In ieder geval is het een hoopgevend teken te zien hoeveel belangstelling er is voor het werk van Naomi Klein en de manier waarop ze erop wijst dat ook economie politiek is.

Maar waarom is bij een discussie over dit onderwerp zo’n beetje het hele Nederlandse politieke spectrum vertegenwoordigd – van een Rabobank bobo via D’66 naar GroenLinks – behalve de partij die zich het meest consequent verzet tegen de neoliberale agenda in Nederland, de SP? Foei!

Voor de mensen die het nog niet wisten: vandaag is het veertig jaar geleden dat de Argentijnse-Cubaanse revolutionair vermoord werd in Bolivia. Veertig jaar na zijn dood zijn het niet zozeer zijn ideeën maar vooral zijn toewijding en opofferingsgezindheid die nog steeds wereldwijd een inspiratiebron vormen voor linkse activisten over de hele wereld.

In het Zuid-Afrikaanse linkse tijdschrift Amandla! verscheen dit in memoriam.
Een bewerking van de Cubaanse zanger Silvio Rodriguez van het lied ‘Comandante Che Guevara’, oorspronkelijk van Carlos Puebla:

Si el presente es de lucha, el futuro es nuestro

Meer dan 100.000 die de straat opgaan vanwege de inhoud van geschiedenisboeken. Het lijkt misschien vreemd maar het gebeurde vorige week zaterdag in Okinawa, Japan. Aanleiding was een instructie van het ministerie van onderwijs om uitgevers ‘dringend te verzoeken’ alle verwijzingen naar gedwongen zelfmoorden tijdens de slag om Okinawa in 1945 uit hun geschiedenisboeken te schrappen. Vijf uitgevers hebben al gehoorzaamd en hun geschiedenisboeken ‘opgeschoond’.

Okinawa werd op het einde van de Tweede Wereldoorlog verovert door de Amerikanen. De slag duurde 83 dagen en kostte meer dan 200.000 mensen het leven. In het Japans word de strijd wel tetsu no ame (‘regen van staal’) of tetsu no bōfū (‘gewelddadige storm van staal’) genoemd. De bijnamen geven een indruk van hoe fel de gevechten waren. Voor de geallieerden was het plan om Okininawa te veroveren en als een bruggenhoofd te gebruiken voor de invasie van het Japanse vasteland.

Gedurende de slag om Okinawa kwamen meer dan 200.000 mensen om. Van de 190.000 doden aan Japanse zijde bestond de helft uit burgers. Veel van deze burgers kwamen om door Amerikaanse bombardementen maar het Japanse leger behandelde de burgerbevolking van Okinawa ook zeer bruut. Tot de negentiende eeuw was Okinawa een onafhankelijk koninkrijk en in de jaren veertig spraken de meeste inwoners van Okinawa nog een dialect dat sterk verschilt van standaard Japans. Daarom waren Okinawa’s geen ‘echte Japanners’ in de ogen van Japanse troepen. Deze gebruikten geweld tegen de burgerbevolking en dwong burgers zelfs als menselijk schilden te fungeren.

Toen het Japanse leger uiteindelijk gedwongen was om zich over te geven pleegden een aantal soldaten zelfmoord om zich zo de schande van overgave te besparen. Het waren echter niet alleen soldaten die zelfmoord pleegden. Burgers werden onder druk gezet om zelfmoord te plegen door Japanse legerpropaganda en kregen handgranaten uitgereikt door Japanse troepen om zelfmoord mee te plegen. Andere burgers kregen simpelweg van Japanse soldaten de order om zelfmoord te plegen. En dat is wat het Japanse ministerie Onderwijs, Cultuur, Sport, Wetenschap en Techniek uit de geschiedenisboeken geschrapt wil zien: er mag slechts vermeld worden dat burgers handgranaten uitgereikt kregen, meer niet.

Het protest tegen deze geschiedvervalsing was erg breed met deelname politici van verschillende partijen, (geschiedenis) leraren, burgerbewegingen en vakbonden.

Dat Japans rechts de Japanse rol in de Tweede Wereldoorlog positiever dan deze in werkelijkheid was probeert af te schilderen is niks nieuws. In Nederland is het vooral de kwestie rondom de zogenaamde ‘troostmeisjes’ die bekend is. De weigering van de Japanse regering om te erkennen dat het Japanse leger in de Chinese stad Nanjing een bloedbad aanrichtten onder de burgerbevolking is een ander voorbeeld. Dit soort schanddaden passen niet in het rechtse, nationalistische beeld van de oorlog. Voor Japanse nationalisten probeerde Japan slechts de blanke machthebbers te verjagen uit Azië en het gebied te verenigen in een zogenaamde ‘gemeenschappelijk welvaartsgebied’. Dat de bevolking van de veroverde gebieden daar niet op zat te wachten en door de nieuwe imperialistische machthebbers net zo zeer – of soms zelfs nog erger – onderdrukt en uitgebuit werden past natuurlijk niet in dat plaatje. Voor Japanse nationalisten was het vanzelfsprekend dat Japan, met zogenaamde de ‘hoogste ontwikkelde cultuur’, de leider van het nieuwe Azië moest zijn. Dat Japans uitgerekend de grootste verliezen leed in in het ‘achterlijke’ China moet ook moeilijk te verkroppen zijn.

Japanse superioriteitsgevoelens tegen andere Aziatische naties zijn nooit weg gegaan na de oorlog. Racisme tegen Chinezen en Koreanen is een bekend verschijnsel in Japan. Recent werd nog op het laatste moment na publieke protesten de publicatie van een glossy boek over de ‘misdaden van buitenlanders’ afgelast. De rechtse filmmaker annex gouverneur van Tokio, Shintaro Ishihara, bracht dit jaar een film uit waarin de Japanse kamikaze piloten als helden afgeschilderd en de oude imperialistische propaganda voor de verovering van zuid-oost Azië door Japan opnieuw opgetrommeld word. Zo verkondigt een van de karakters; ‘We hebben er goed aan gedaan om een oorlog om Azië te bevrijden van de blanken te beginnen’.

De vorige Japanse premier, Junichiro Koizumi, bracht een officieel bezoek aan de Yasukuni tempel, waar onder andere oorlogsmisdadigers geëerd

Maar Japans nationalisme is na oorlog vooral een culturele kwestie geweest, plannen voor militaire avonturen zijn er niet meer geweest. Na de Tweede Wereldoorlog was Japan wat een client-state van de Verenigde Staten genoemd kan worden. Met dien verstande dat de meeste client-states onder een of andere vorm van dwang hun ondergeschikte rol vervullen. In het geval van Japan was er echter sprake van een uitgewerkte overeenkomst tussen de Amerikaanse en Japanse heersers. In Class Struggle and Technological Innovation in Japan since 1945 beschrijft Muto Ichiyo de taakverdeling tussen de VS en Japan zoals die vorm kreeg na de Tweede Wereldoorlog. Na het mislukken van de poging om een eigen imperialistisch rijk in Azië te veroveren moest de Japanse bourgeoisie zich erbij neerleggen dat de regels van het speld voortaan gezet werden door de VS. Na de oorlog kreeg Japan een ‘pacifistische’ grondwet opgelegd door de VS waarin onder meer werd vastgelegd dat Japanse troepen nooit meer buiten Japan zouden vechten. Voor de Amerikanen was het wel zo handig om zo een extra hindernis voor hernieuwd Japans expansionisme op te werpen.

In Muto Ichiyo’s woorden ging de Japanse heersende klasse akkoord met ‘the partial relegation to the United States of its own superstructural imperialist functions, mainly military but also some diplomatic and political functions. In exchange it would devote itself to rebuilding and expanding its economic base. In this remarkable case of working through a borrowed imperialist superstructure, the military alliance with the US became a built-in feature of Japanese imperialism’.

Het was een win-win situatie: de Japanse heersende klasse kon zich concentreren op de uitbreiding van de eigen economische macht, zonder bijvoorbeeld op te draaien voor de kosten van de militaire afschrikking van communistisch China. Ook intern werd het beteugelen van onrust gedeeltelijk aan de Amerikanen uitbesteed; de bezettingsautoriteit trad hard op tegen de stakingsgolven en sociale protesten die Japan na de oorlog overspoelden. Wat de VS ervoor terug kregen was dat Japan, in de woorden van de voormalige premier Nakasone, het ‘onzinkbare vliegdekschip’ van de Amerikanen werden. Een functie waar ten tijde van de oorlogen in Korea en Vietnam volop gebruikt gemaakt van werd. Daarnaast kon Japan zich ontwikkelen tot een grote afzetmarkt voor allerlei Amerikaanse goederen.

Zonder de noodzaak voor impopulaire oorlogen en met een gestage economische groei, de economische welvaart beschermd door een zeer protectionistische staat, bleef het Japanse politieke landschap uitermate stabiel. Sinds 1948 is Japan onafgebroken geregeerd door dezelfde partij (de Liberaal Democratische Partij) Een wereldrecord voor een-partij staten!

Deze deal tussen Japan en de VS is de reden dat Japanse regering nooit een haarbreed heeft toegegeven aan interne druk om militaire samenwerkingsverbanden met de VS op te zeggen. Ondanks haar ‘pacifistische’ grondwet speelt Japan een militair strategische rol in het beleid van de VS en de Japanse regeringen is daarom keer op keer recht tegen massaal protest van de eigen bevolking ingegaan om militaire verdragen met de VS te sluiten.

Deze taakverdeling staat echter onder steeds meer druk. Al sinds de jaren zeventig, toen er een einde kwam aan de economische bloei die ontstond na de oorlog en Amerika een gevoelige nederlaag leed in Vietnam, oefent de VS druk uit op Japan om ook militair een groter eigen aandeel te leveren aan het onder controle houden van de regio. Dit levert de vreemde situatie dat de VS en Japans, pro-Amerikaanse rechts van een door de Amerikanen opgelegde grondwet af willen terwijl Japans links de verdediging van deze grondwet als zeer belangrijk ziet. De Japanse Communistische Partij – die al lang geleden het idee van een revolutionaire metamorfose van de samenleving heeft laten vallen – is nog steeds een speler van belang in de Japanse politiek. In het programma van de JCP opgeroepen tot verdediging van de grondwet.

De drang van Japans rechts om ook militair een meer zelfstandige rol te spelen sluit goed aan bij de nieuwe Amerikaanse eisen. In de jaren tachtig eiste Amerika dat de Japanners in een eventuele oorlog met de Sovjet-Unie belangrijke taken zouden vervullen als het blokkeren van strategische vaarwegen en daarnaast in staat zouden zijn om deel te nemen aan gezamenlijke militaire operaties in het verre oosten. De huidige vijand is niet langer de Sovjet-Unie maar voor de rest is er niet veel verandert. Kalmpjes de grondwet schendend besloot de Japanse regering soldaten naar Irak te sturen om de Amerikanen daar te helpen. Het was een merendeels symbolische stap, maar voor Japans rechts was het niet meer dan de eerste stap. Met de opkomst van China als een concurrent van de VS en de aanwezigheid van ’schurkenstaat’ Noord-Korea in de achtertuin is Japan van onverminderd strategisch belang.

Nederlanders verdedigen Nederland in Afghanistan,
Japanners verdedigen zich in Irak

Nationalisme heeft een belangrijke rol te spelen in het klaarstomen van de Japanse bevolking voor toekomstige militaire operaties. Je kunt een bevolking moeilijk over halen oorlog te voeren omdat ‘de Amerikanen het beu zijn ons gratis mee te laten liften’. Er is nog een reden waarom delen van de Japanse bourgeoisie opnieuw nationalisme propageren; de economische crisis. De Japanse economie raakte begin jaren negentig in crisis en is daar niet van hersteld. Wat wel gebeurde is dat sinds de jaren negentig het protectionistische beleid van de Japanse regering afgebouwd werd en publieke diensten geprivatiseerd werden. Zoals zo vaak cureerde een economische crisis de gelegenheid om de neoliberale agenda door te voeren. Gevolg; 15,3% van de Japanners leeft onder de armoedegrens en de ongelijkheid is er groter om dan welk ander ontwikkeld land ook. Een manier om boel bij elkaar te houden en de sociale vrede te bewaren is het propageren van een uniforme Japanse natie en trouw aan het vaderland. Een mythisch, heroïsch verleden is ook een bron van troost voor mensen die weinig hoop hebben voor de toekomst. Nationalisme slaat in tijden van crisis ook goed aan omdat mensen het willen geloven.

De ontkenning van de gedwongen zelfmoorden in Okinawa is een moment in dit proces van hernieuwd Japans nationalisme. ‘History is bunk’ volgens aartskapitalist, antisemiet en Hitler-bewonderaar Henry Ford. De demonstranten in Okinawa lieten zien dat zij wel de waarde van geschiedenis kennen. Als we toekomstige misdaden willen voorkomen, doen we er goed aan die van gisteren te blijven herinneren.