Anne Frank kiest partij

Het CIDI is boos. Boos omdat Boomerang, de verspreider van gratis kaarten op scholen, bibliotheken, universiteiten enzo een kaartje heeft uitgebracht met een foto van een vrolijk lachende Anne Frank met een kaffiyeh, ook wel een Palestijnse of PLO-sjaal genoemd.

Waarom zijn ze boos? Ten eerste vinden ze het ’stijlloze geschiedvervalsing’. Dat zou het zijn als het serieus de bedoeling was te suggeren dat Anne Frank wel eens een rode kaffiyeh droeg. Maar je moet wel heel dom zijn om die conclusie uit het beeld te trekken; het is duidelijk een montage, iets wat de kunstenaar nog eens benadrukte met de kleurverschillen.

Maar de voornaamste reden waarom het CIDI vind dat de kaart ‘niet kan’ (hun woorden) is als volgt; ‘De kaart toont het symbool van de Holocaust, gewikkeld in het symbool van de Palestijnse strijd. Daarmee stel je de twee aan elkaar gelijk en leg je de link naar joden als de vervolgers van vandaag en Palestijnen als weerloze vervolgden zoals de joden in de Tweede Wereldoorlog.’

Ook verkrijgbaar als een T-shirt dus

In deze twee zinnen ligt een heel wereldbeeld besloten. Ik vraag me bijvoorbeeld af waarom het CIDI denkt dat een associatie tussen een beroemd slachtoffer van de Holocaust (zelf zou ik liever de Hebreeuwse term Shoah - vernietiging - gebruiken aangezien Holocaust is afgeleid van de Griekse naam voor een vrijwillige brandoffer, een ongepaste associatie) en de situatie van de Palestijnen meteen betekent dat de twee aan elkaar gelijk worden gesteld. De rest van het persbericht van het CIDI is een verklaring die - gedeeltelijk - terecht zou zijn als er inderdaad een = teken tussen de shoah en de onderdrukking van de Palestijnen gezet zou zijn. Maar dat gebeurt hier simpelweg niet. Anne Frank was een slachtoffer van de nazi’s. Een een symbool van de jodenvervolging. Maar als we dit symbool alleen gebruiken om deze misdaad aan te duiden verliest het zijn zeggingskracht, dan wordt het slechts een aanduiding van een inktzwarte bladzijde in de geschiedenis, een die zich in die vorm niet zal herhalen.

Op een heel basic niveau zijn historische gebeurtenissen immers uniek, altijd anders. Letterlijk opgevat herhaalt de geschiedenis zich nooit. We kunnen slechts iets leren van de geschiedenis als we gebeurtenissen veralgemeniseren, als we de elementen van een historische gebeurtenis die uniek zijn aan een bepaalde periode loskoppelen van die elementen die we nog steeds tegenkomen. Anne Frank was een uniek persoon, vermoord in 1945. Anne Frank als symbool is iets anders dan deze persoon, juist omdat in het symbool unieke kenmerken gecombineerd zijn met universele begrippen. Begrippen als onschuld, misdaad, onderdrukking en de wil om desondanks te leven.

En daarom is de combinatie van de symbolische Anne Frank en de symbolische sjaal in mjin ogen ook helemaal niet ongepast. Want het zijn allemaal elementen die terugkomen in de strijd voor Palestijnse zelfbeschikking.

Maar Anne Frank stierf wel in een bepaalde historische misdaad en het karakter van deze misdaad is natuurlijk waarom deze afbeelding mensen boos maakt. Een aantal elementaire kenmerken van de shoah zijn inderdaad uniek aan deze gebeurtenis en aan deze alleen. Het betrof een poging om een bepaalde bevolkingsgroep fysiek, tot op de laatste persoon uit te roeien. De geschiedenis is vol met gruweldaden maar dan nog zijn dit soort misdaden zeldzaam. Wat eenmalig was aan de shoah was de combinatie van volstrekte irrationaliteit - het moorddadige antisemitisme van de Nazi’s - met een langdurige, efficiente deel-rationaliteit; de kampen, de grootschalige transporten, de gaskamers. Daarom is het onjuist om zomaar alles met de shoah te vergelijken. Als we ons niet bewust zijn van het uitzonderlijke karakter van de shoah, dan zijn we ons niet bewust van de volle reikwijdte van deze misdaad. Ongepaste vergelijkingen met de shoah zelf moeten vermeden worden. Daarom ben ik er ook op tegen om de Israëlische staat met de Nazi’s te vergelijken of de Palestijnse vluchtelingenkampen met concentratiekampen. Had Israël daadwerkelijk eenzelfde beleid gevoerd tegenover de Palestijnen als de nazi’s ten opzichte van joden, dan waren er nu geen Palestijnen meer.

De twee zijn onvergelijkbaar. Maar het getuigt ook van een moreel bankroet om een rangorde in lijden op te stellen, om te zeggen dat de shoah of bijvoorbeeld de etnische zuiveringen in Darfur nu, ‘erger’ zijn en solidariteit met de Palestijnen overbodig.

Er is nog iets dat me stoort aan de zin ‘… en leg je de link naar joden als de vervolgers van vandaag en Palestijnen als weerloze vervolgden zoals de joden in de Tweede Wereldoorlog.’ Niet alleen gaat het CIDI er onterecht vanuit dat Anne Frank enkel en alleen de shoah zelf kan symboliseren en deze dus gelijk gesteld wordt met de situatie van de Palestijnen. Ze gaan er ook vanuit dat de makers een tweede misstap begaan en de hoofdverantwoordelijke voor wat het CIDI nogal eufemistisch ‘de zware situatie van de Palestijnen’ noemt, de Israëlische staat namelijk, gelijk stellen aan joden. Dat zou een klassieke antisemitische gelijkstelling zijn en het is nogal wat om zonder goede reden iemand er van te beschuldigen dit te doen.

De kunstenaar zelf heeft ondertussen een heel andere intentie dan die welke het CIDI hem toedicht, hij wilde een symbool van verzoening tussen culturen maken. Dat is niet de boodschap die ik zelf uit de afbeelding haalde - zijn visie impliceert dat er sprake is van een ‘botsing van culturen’ die zich met elkaar moeten verzoenen. Maar de oorzaak van de gevechten en de onderdrukking ligt in het feit dat de Israëlische staat mensen onderdrukt, hun rechten niet erkent en als tweede-rangs behandelt, in zowel de gebieden die na 1967 bezet werden als in Israël zelf. Het is logisch dat mensen in die omstandigheden naar een eigen staat streven, een waarin ze wel als volwaardige mensen behandelt worden. Dat de Palestijnse natie die nu naar een dergelijke staat streeft voor een deel het produkt is van onderdrukking doet niets af aan de geldigheid van dit streven. Integendeel, zoals Jean Amery eens zei over de samenhorigheid van joden na de shoah, juist onderdrukking creeert ’solidariteit van de verachten en beledigden’. Dat het CIDI nog eens benadrukt dat Israël een ‘joodse staat’ moet zijn laat zien dat ze niet bereid zijn deze grondoorzaak van het conflict te veranderen.

Het mooie aan kunst is dat de toeschouwer er een eigen interpretatie eraan kan geven - het CIDI en ook de kunstenaar zelf hebben daar geen monopolie op. Ik vind het een afbeelding van solidariteit. En ik denk graag dat als Anne Frank nog zou leven, ze op 23 februari haar rode kaffiyeh om zou knopen om in Den Haag te gaan demonstreren tegen onderdrukking en voor vrijheid voor de Palestijnen.